Bánh vắt vai – tản văn của Đặng Quỳnh

Chẳng biết mọi người thế nào, nhưng tôi đi đến vùng miền nào là phải tìm nếm quà vặt của vùng miền đó. Tuy là món ăn phụ, nhưng đó là cả một quá trình sáng tạo, tìm tòi, mất rất nhiều công sức mới nên. Mình có tiền, vào quán gọi một bát nó rất bình thường, vừa ăn, vừa chép chép miệng để cảm nhận mùi vị. Còn người làm ra nó, chẳng được ngơi tay.

Các tỉnh miền núi phía bắc, rất nhiều món quà vặt dân dã, được chế biến ra từ hạt lúa, củ khoai, pha trộn các loại thảo dược trên rừng có sẵn rất đặc trưng, chợ phiên mới có hàng quà ăn vặt này. Ăn tại chỗ rồi lại mua thêm đùm nữa làm quà. Các bà các chị bảo:

– Nhìn thế thôi, nhưng làm ra nó không dễ đâu vớ. Các nguyên liệu pha trộn không đúng tỷ lệ hỏng ngay lố.

Tháng 7 người Tày – Nùng ăn tết rất to, và làm bánh vắt vai. Một năm 12 tháng, đến rằm tháng 7 người ta mới làm bánh này và mới được ăn. ( thực ra nó là bánh rợm, chỉ là người ta thấy có 2 cái bánh trên một chiếc lá nên bịa ra cho vui miệng). Bánh làm bằng bột nếp, nhân tùy thích, mặn hay ngọt đều ngon. Bây giờ cuộc sống no đủ thích ăn thì làm, lười thì ra chợ mà mua.

Nhớ ngày xưa còn bé, sắp đến rằm thắng 7 tôi và cái Hẹo rủ nhau vào rừng lóc lá chuối rừng về để gói bánh vắt vai, lá chuối vườn cũng có nhưng nó nhỏ không thích. Cái Hẹo dắt dao vào người rồi, lại ra ra vào vào tìm cái túi nải, đem theo đựng củ chuối. Bố nó quát:

– Hai đứa này làm gì cũng lề mề. Gạo nếp làm còn chưa nên ăn. Khói khát người ta mới phải ăn củ chuối, nếu thích ăn, tao cho vào rừng ăn chán chê rồi hãy về, nhé.

Bố nó đậm người nhìn khá sợ, tôi vội đi trước nó, cái Hẹo đuổi theo kịp nó bảo:

– Bố tao nói thế thôi, tao vẫn cứ lấy. Dây rừng xâu vào, cần gì túi mày nhỉ? Rồi hai đứa cười ha ha …

Vạt chuối rừng bạt ngàn, mỗi cây to bằng cái cột đình mọc dưới tán cây gỗ to, rồi cả những khóm lá dong mọc xen lẫn, tàu to như lá chuối vườn, xanh mướt. Chỗ này tôi chém 2 nhát dao, thân chuối đổ xòa xuống, bên kia cái Hẹo cũng cho đổ ầm rồi cùng nhau kêu, lá rách hết rồi. Hai đứa trẻ ranh không có kinh nghiệm chặt, chẳng được lá nào. Xì xòa một lúc, mỗi đứa cũng được dăm bảy kẹp lá, nhưng vạt chuối thì đã tan xác.

Tìm lấy củ chuối mới bí, ở nhà thì không hỏi mẹ hỏi bà xem cách lấy như thế nào, giờ ở trong rừng biết hỏi ai bây giờ. Cuối cùng hai đứa quyết tìm những gốc già, thân chết từ đời nào, chỉ còn trơ lại củ trồi trên mặt đất như bãi cứt trâu. Hai đứa cùng nhau đẽo đẽo gọt gọt phần ngoài, đến khi còn bằng quả bưởi Mỹ mới lấy dây xâu lại gánh về. Mẹ xem qua, buông câu:

– Già thế này không ăn đâu? Cây nào còn non củ nó mới ăn được. Hai đứa tiu nghỉu.

Vào phía sau nhà cái Hẹo có một khe nước, cũng có chuối rừng, hai đứa định hôm sau mò vào đấy lấy đền 2 củ hôm qua. Nhưng tháng trước, thằng Tuyên bị hủi, chết người ta chôn ở đấy. Trong đấy lại có một cây họ nhà sung, quả rất ngon, chín vào tháng 7, ngày nào trẻ trâu cũng vào đấy trèo, mòn cả gốc vặt quả chín ăn. Bố cái Hẹo biết ý đồ của hai đứa, chủ yếu là đi ăn quả, sáng sớm hôm ấy liền vác búa vào chặt gốc cây kia ngay, để bọn trẻ không vào nơi có hủi.

Bánh vắt vai ngày xưa chủ yếu là giã tay thành bột, chứ không biết xay bột nước. Ngày 14 âm lịch cả làng cả xóm giã bánh bùm bum, cầm chày không chắc văng vào nhau bêu cả đầu, nhà nào làm ít cũng 10 kg gạo, nhà làm nhiều phải 20 – 30 kg. Giã cả ngày, phồng cả tay.

Bánh vắt vai làm bằng mật mía rất ngon, lại để được lâu. Vài ngày sau bánh cứng, bóc ra kẹp que tre nướng than củi, đi làm về đói, được một miếng ngon phải biết.

Đó cũng là ngày tựu trường vào năm học mới, sáng dậy bà hay mẹ rán cho mấy cái bánh vắt vai ăn sáng rồi đến trường, no đến trưa.

Bọn trẻ trâu rất thích trèo cây, đến mùa bánh vắt vai mang theo vài cái, trâu ăn cỏ ở dưới, người trèo lên ngồi chạc trên ngọn cây, cũng phải vắt vài cặp bánh ở cạnh đấy mới thích.

Mấy đứa đi học ở thủ đô, lần nào về nhà cũng bảo mẹ làm bánh vắt vai. Ở phố chẳng thiếu thứ gì, muốn ăn gì có ngay, nhưng vẫn thấy thiếu thiếu hương vị quê nhà. Khi đi còn mang theo một túi, làm quà, người ta ăn lạ miệng:

– Quê mày làm cái bánh to nhề. Ăn một cái no đến ngày kia.

– Thế quê mày thì có bánh gì ngon, cho tao thử cái nào.

– Tao chỉ biết mua về ăn thôi, chứ có biết người ta làm như thế nào đâu.

Mỗi vùng miền đều có của ngon vật lạ, đấy là sự sáng tạo của người dân sinh sống ở vùng quê đó. Còn bánh vắt vai, cứ đến rằm tháng 7, bản làng người Tày Nùng vùng Đông Bắc mới có. Ai chưa được thưởng thức, hãy thử vi hành một lần để biết. Chắc chắn, mọi người sẽ thấy bóng dáng tuổi thơ tôi đấy./.

Đặng Quỳnh
dangquynh2025@gmail.com