Haiku – Ôm cả thế gian trong một chữ (Phần 1)

ĐẶC ĐIỂM THƠ HAIKU NHẬT BẢN

Thơ haiku dung hợp và kết tinh nhiều giá trị văn hóa tinh thần của người Nhật nói riêng và người phương Đông nói chung. Chính vì thế mà thơ haiku mang hơi thở của Thiền tông, in đậm dấu ấn của thế giới u huyền, thoát tục, đồng thời chứa đựng trong mình bức tranh thiên nhiên rộng lớn với những âm thanh màu sắc đặc trưng cho bốn mùa, được thể hiện dưới một hình thức ngắn gọn, cô đọng. Thơ haiku gắn liền với tên tuổi của Bashou, Kikaku, Chiyo, Buson, Chora, lssa, Shiki…

1.Vài nét về sự hình thành thể thơ haiku Nhật Bản

Thơ ca Nhật Bản truyền thống thường dựa trên hình mẫu các câu 5 và 7 âm tiết và tồn tại dưới các hình thức thơ chouka (trường ca), waca (hòa ca) hay còn gọi là tanka (đoản ca), renka (liên ca). Từ thế kỷ XVl đến thế kỷ XlX, một thể thơ mới ra đời thay thế cho thể thơ renka, đó là thể haiku.

Thuật ngữ haiku (đọc theo âm Hán Việt là bài cú hay hài cú) không phải xuất hiện từ thời thịnh hành thể thơ này mà nó được sáng tạo vào năm 1890 theo đề xướng của nhà thơ Shihi (1867-1902) dùng để chỉ những bài thơ ngắn gồm 3 câu, 17 âm tiết đứng độc lập được bố trí theo thứ tự: 5-7-5. Thể thơ này vốn được tách ra từ ba câu khổ đầu của thể renca (phần phát hay còn gọi là hokku) đứng độc lập và phát triển mạnh mẽ dưới thời Edo . Từ đó nó trở thành một thể thơ với tên gọi là haiku hay haikai, hokku.

mountain 477832 640 - Haiku - Ôm cả thế gian trong một chữ (Phần 1)

2. Những đặc điểm về nội dung của thể thơ haiku Nhật Bản

2.1. Thế giới thiên nhiên trong thơ haiku mang nhiều màu sắc rực rỡ, huyền bí và đầy quyến rũ.

Đó là bức tranh thiên nhiên không chỉ có trăng, sao, hoa, lá, cỏ, cây mà còn là tiếng chim gù trong ban trưa tĩch mịch, tiếng dế mèn kêu trong đêm, tiếng chim gọi bầy và những áng mây xa, những cơn sóng, những cánh hoa anh đào… Đứng trước biển, trước những chuyển động của đất trời, con người càng ý thức về bản ngã của mình và lắng nghe được bước chuyển của thiên nhiên:

Bể động

Trải ra phía đảo Sado

Sông ngân hà (Bashou)

Một cánh hoa Asagao ban mai vô tình rơi xuống giếng cũng đủ làm xao động tâm hồn người thi sĩ:

A! hoa Asagao

Dây gàu vương hoa bên giếng

Đành xin nước nhà bên          (Chiyô)

Trong làn nước trong xanh, vào buổi sớm tĩnh lặng, người ta không nỡ làm tan biến đóa hoa Asagao nhỏ nhoi vương vào dây gàu. Phải chăng tác giả muốn nâng niu, gìn giữ đóa hoa Asagao vì nó mang tên “gương mặt buổi sớm” hay chính nhà thơ không muốn khuấy động những giây phút huyền diệu của một buổi sớm mai. Ở đây hoa và người như hòa làm một hóa thân vào thế giới đầy lung linh huyền ảo và rồi người lấy nước phải lẳng lặng đi sang nhà khác.

Trong thơ haiku hoa anh đào nở rộ trắng muốt một màu vương đầy cả không gian bao la, bồng bềnh trôi in hình trên bầu trời xanh ngắt tượng trưng cho vẻ đẹp của tâm hồn người Nhật:

Hoa anh đào như áng mây xa

Chuông đền Ueno vang vọng

Hay đền Asakusa                    (Bashou)

Và trong không gian mờ ảo đó bỗng vọng về tiếng chuông chùa tạo nên một khung cảnh lung linh say đắm lòng người. Nhà thơ lssa giới thiệu với chúng ta một khung cảnh thiên nhiên rất sống động vào một buổi sáng sớm bên dòng sông:

Bên dòng Sumida

Chú chuột kia uống nước

Mưa mùa xuân pha     (Issa)

Chú chuột bé xíu dường như bị xóa nhòa dưới cơn mưa trắng trời bên dòng sông lênh láng nước. Mưa xuân cứ rơi, nước sông cứ dềnh lên, nhưng chú chuột vẫn ung dung thong thả uống từng ngụm nước mát của mùa xuân đất trời.

cherry1 blossom 5439750 640 - Haiku - Ôm cả thế gian trong một chữ (Phần 1)

2.2. Trong thơ haiku nổi bật yếu tố “mùa”.

Vì thế người ta ví thơ haiku là tiếng hát của bốn mùa và “mùa” được xem là quý ngữ (Kigo) của thơ haiku. Sự luân chuyển của “mùa” thể hiện nhịp điệu của thế giới thiên nhiên và đời sống con người, và đó là sự vận động của thời gian. Khi cái nóng oi nồng làm tàn lụi những cánh anh đào rực rỡ của mùa xuân qua đi thì cái se lạnh của mùa thu ùa về làm cho màu xanh chuyển sang màu vàng, tiếng chim hót bỗng dừng và rồi những bông tuyết trắng xóa bắt đầu rơi báo hiệu mùa đông đến. Sự xoay vần của tạo hóa trên đất nước đã tạo cho con người Nhật mang những nét tính cách thật đặt biệt.

Mùa xuân được mô tả nhiều nhất trong thơ haiku không chỉ vì tác giả nhắc đến từ “xuân” nhiều mà cảnh sắc mùa xuân được miêu tả gắn với con người. Một bông hoa đại nazma nở e ấp bên hàng dậu cũng gợi lên cảm hứng cho thi sĩ:

Khi nhìn kĩ

Tôi thấy Nazma nở hoa

Bên hàng dậu              (Bashou)

Một tâm hồn bao lần tơi tả đau xót như lssa cũng bao lần hóa làm mưa mùa xuân đã nhìn thấy sự chuyển mùa sang xuân qua các hiện tượng tự nhiên:

Bồn tắm bốc hơi

Và đêm trăng sáng

Mùa xuân đến rồi!       (lssa)

Mùa hạ về với mẫu đơn, diên vĩ, hoa kì,hoa sen với tiếng chim cu hát vang giữa trưa hè oi ả. Nhiều bài thơ haiku miêu tả cảnh sắc mùa hè bằng tiếng cu gáy:

Ôi chim cu

Bay lượn và ca hát

Bận rộn xiết bao (Bashou)

Hoặc tiếng ve ran:

Ôi tiếng ve

Thấm xuyên vào đá

Trong cõi quạnh hiu    (Bashou)

Trong thơ haiku, mùa thu với những đêm dài thanh vắng, tiếng châu chấu, tiếng dế kêu trong đêm và những ánh trăng suông buồn bã:

Trăng thu

Suốt đêm tôi dạo

Loanh quanh bên hồ   (Bashou)

Một bức tranh mùa thu ban đêm thật buồn và hiu quạnh, có gió, có mưa, có tiếng xào xạc, tí tách trong vườn chuối được chấm phá như một bức tranh thủy mặc:

Cây chuối trong gió thu

Ta nghe giọt mưa rơi tí tách

Rơi vào bể đêm                       (Bashou)

Đồng hành với mùa đông là những cơn rét buốt, những bông tuyết rơi và không gian ngập trong tuyết phủ và lạnh giá, cây cối trơ trọi, khẳng khiu. Nhà thơ Bashou mô tả cảnh mùa đông bằng những hình ảnh thật độc đáo:

Đến đây xem để thấy

Một chiếc lá cô đơn

Trên cành Kiri ấy

Và đây là cảnh vườn chùa mùa đông trống vắng:

Những chiếc lá rơi

Dường như trăm tuổi

Giữa ngôi vườn chùa (Bashou)

2.3. Trong thơ haiku, dấu ấn Thiền tông để lại khá đậm nét trong cách nhìn và thể hiện của các nhà thơ.

Theo quan niệm của Thiền tông, mọi sinh linh trên cõi đời này đều bình đẳng như nhau. Vì thế, thơ haiku thường nói đến các sinh vật và hiện tượng tự nhiên (con sâu, con bọ, con chuột…) với một sự ưu ái và tự nhiên. Thi sĩ Bashou đã mô tả một cảnh ban mai có tuyết, có cánh quạ ô:

Con quạ ô

Sáng mai trong tuyết

Đẹp không ngờ

Ở đây, “con quạ” và “tuyết” bình đẳng với nhau tạo nên một bức tranh “đẹp không ngờ”. Tuyết trắng đẹp nhờ có chú quạ đen làm vật tương phản và ngược lại chú quạ được tôn thêm màu đen mượt mà, óng ả nhờ tuyết trắng làm nền. Nhà thơ phát hiện ra cái quy luật tự nhiên của tạo hóa, sự phụ thuộc và bình đẳng với nhau của vạn vật, đó chính là chân lí của cuộc sống. Nhà thơ lssa mô tả hình ảnh con bướm và em bé trong vườn hoa:

Trong vườn cánh bướm

Đứa bé bò theo, bướm bay

Đứa bé bò theo, bướm bay

Hình ảnh đứa bé và con bướm song hành vận động vừa mang tính ngẫu nhiên vừa mang tính tất nhiên. Ở đây, cánh bướm tượng trưng cho cái đẹp của thế giới nhiều màu sắc mà con người vươn tới. Hai câu thơ lặp lại vừa thể hiện sự thất vọng của đứa bé vừa nói lên sự vô thường của cuộc đời.

Từ một câu hỏi trong kinh của nhà Phật “Một đóa hoa rơi có thể trở lại trên cành không?”, Moritake viết nên một bài thơ haiku:

Hoa rụng cành

Nơi trở lại – khi tôi nhận ra

Thì ra đàn bướm (Moritake)

Là một nhà sư, Moritake thấu hiểu sâu sắc cái vô thường và bản ngã con người của triết lý nhà Phật. Vì thế, câu cuối bài thơ haiku, tác giả hạ câu “thì ra đàn bướm” tạo ra một sự bất ngờ làm nên một tầng nghĩa mới. Về điều này chúng ta liên tưởng đến hai câu thơ của Mãn Giác Thiền sư (Việt): “Chớ thấy xuân tàn hoa rụng hết. Hôm qua sân trước nở nhành mai”.

Đọc phần 2 tại: Haiku – Ôm cả thế gian trong một chữ (Phần 2)

Nguồn: ĐẶC ĐIỂM THƠ HAIKU NHẬT BẢN

© Bạn đang đọc bài viết tại website chính thức của Cộng đồng Cây Bút Trẻ. Ở đây, chúng tôi tìm kiếm, ươm mầm và tôn vinh những tác giả có tài năng và niềm đam mê viết, giúp tác phẩm của họ đến được với nhiều độc giả hơn nữa.
►Theo dõi chúng tôi trên Fanpage chính thức hoặc tham gia Cây Bút Trẻ Group để có cơ hội được đăng tải các tác phẩm của chính các bạn!
❂ Liên hệ đội ngũ Admin  tại đây - hòm thư: info.caybuttre@gmail.com. Hoặc gọi 035.280.5678 (Trong trường hợp khẩn cấp)
CÓ THỂ BẠN ĐANG TÌM
Danh sách thành viên Giới thiệu chung Quy định hoạt động
Các câu hỏi/đáp về CBT Trang vàng Cộng đồng Tìm hiểu về thẻ thành viên

0 Comments

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.

Bình yên của tôi là hài lòng với cuộc sống nà...
Chuyện tình yêu của gã vô danh. Ảnh mạng Hắn gh&eacu...
Hiện trong Bảo tàng Văn học Việt Nam có lưu giữ hơn 30 b&...
Mùa Xuân tràn căng nhựa sống Mưa bụi rây sương m&#...
Có một thời như thếTa đã qua những tháng ngày tu̕...
Nơi ấy mùa hoa bên trời sắc tím. Ảnh Dương Hồng K&o...
Cuộc thi viết Cây Bút Trẻ trong tôi là cuộc thi được tổ chức hàng năm, nhằ...
CAYBUTTRE.VN đã thực hiện xong việc chuyển gửi thẻ (thẻ cứng) cho các thành viên sau đây: CBT053, CBT068,...
Thứ Hai, Tháng Bảy 26, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 24, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Tản văn
Thứ Bảy, Tháng Bảy 24, 2021 Biên tập viên Girldeaf Thơ
Thứ Sáu, Tháng Bảy 23, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Thứ Ba, Tháng Bảy 20, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Hai, Tháng Bảy 19, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Chủ Nhật, Tháng Bảy 18, 2021 Biên tập viên Hoàng Huy Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 17, 2021 Biên tập viên Girldeaf Thơ
Thứ Sáu, Tháng Bảy 16, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Sáu, Tháng Bảy 16, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Thứ Tư, Tháng Bảy 14, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Truyện ngắn
Thứ Hai, Tháng Bảy 12, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Tản văn
Thứ Bảy, Tháng Bảy 10, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 10, 2021 Biên tập viên Girldeaf Thơ
Thứ Tư, Tháng Bảy 07, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Thứ Hai, Tháng Bảy 05, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Truyện ngắn
Chủ Nhật, Tháng Bảy 04, 2021 Biên tập viên Hoàng Huy Thơ
Chủ Nhật, Tháng Bảy 04, 2021 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 03, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 03, 2021 Biên tập viên Girldeaf Thơ
Thứ Tư, Tháng Sáu 30, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Hai, Tháng Sáu 28, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Chủ Nhật, Tháng Sáu 27, 2021 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Thứ Bảy, Tháng Sáu 26, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Bảy, Tháng Sáu 26, 2021 Biên tập viên Girldeaf Thơ
Thứ Sáu, Tháng Sáu 25, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Thứ Tư, Tháng Sáu 23, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Tản văn
Thứ Hai, Tháng Sáu 21, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Chủ Nhật, Tháng Sáu 20, 2021 Biên tập viên Hoàng Huy Thơ
Chủ Nhật, Tháng Sáu 20, 2021 Biên tập viên Hoàng Huy Thơ
Thứ Bảy, Tháng Sáu 19, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Sáu 19, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Ba, Tháng Sáu 15, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Kiến thức
Thứ Ba, Tháng Sáu 15, 2021 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Thứ Hai, Tháng Sáu 14, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Hai, Tháng Sáu 14, 2021 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Thứ Hai, Tháng Sáu 14, 2021 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Chủ Nhật, Tháng Sáu 13, 2021 Biên tập viên Hoàng Huy Thơ
Thứ Sáu, Tháng Sáu 11, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Sáu, Tháng Sáu 04, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Năm, Tháng Sáu 03, 2021 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Hai, Tháng Năm 31, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Chủ Nhật, Tháng Năm 30, 2021 Biên tập viên Hoàng Huy Thơ
Thứ Bảy, Tháng Năm 29, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Năm 29, 2021 Biên tập viên Hoàng Huy Thơ
Thứ Sáu, Tháng Năm 28, 2021 Biên tập viên Hương Tràm Tản văn
Thứ Năm, Tháng Năm 27, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Thứ Tư, Tháng Năm 26, 2021 Biên tập viên Khánh Linh Thơ