Haiku – Ôm cả thế gian trong một chữ (Phần 1)


ĐẶC ĐIỂM THƠ HAIKU NHẬT BẢN

Thơ haiku dung hợp và kết tinh nhiều giá trị văn hóa tinh thần của người Nhật nói riêng và người phương Đông nói chung. Chính vì thế mà thơ haiku mang hơi thở của Thiền tông, in đậm dấu ấn của thế giới u huyền, thoát tục, đồng thời chứa đựng trong mình bức tranh thiên nhiên rộng lớn với những âm thanh màu sắc đặc trưng cho bốn mùa, được thể hiện dưới một hình thức ngắn gọn, cô đọng. Thơ haiku gắn liền với tên tuổi của Bashou, Kikaku, Chiyo, Buson, Chora, lssa, Shiki…

1.Vài nét về sự hình thành thể thơ haiku Nhật Bản

Thơ ca Nhật Bản truyền thống thường dựa trên hình mẫu các câu 5 và 7 âm tiết và tồn tại dưới các hình thức thơ chouka (trường ca), waca (hòa ca) hay còn gọi là tanka (đoản ca), renka (liên ca). Từ thế kỷ XVl đến thế kỷ XlX, một thể thơ mới ra đời thay thế cho thể thơ renka, đó là thể haiku.

Thuật ngữ haiku (đọc theo âm Hán Việt là bài cú hay hài cú) không phải xuất hiện từ thời thịnh hành thể thơ này mà nó được sáng tạo vào năm 1890 theo đề xướng của nhà thơ Shihi (1867-1902) dùng để chỉ những bài thơ ngắn gồm 3 câu, 17 âm tiết đứng độc lập được bố trí theo thứ tự: 5-7-5. Thể thơ này vốn được tách ra từ ba câu khổ đầu của thể renca (phần phát hay còn gọi là hokku) đứng độc lập và phát triển mạnh mẽ dưới thời Edo . Từ đó nó trở thành một thể thơ với tên gọi là haiku hay haikai, hokku.

2. Những đặc điểm về nội dung của thể thơ haiku Nhật Bản

2.1. Thế giới thiên nhiên trong thơ haiku mang nhiều màu sắc rực rỡ, huyền bí và đầy quyến rũ.

Đó là bức tranh thiên nhiên không chỉ có trăng, sao, hoa, lá, cỏ, cây mà còn là tiếng chim gù trong ban trưa tĩch mịch, tiếng dế mèn kêu trong đêm, tiếng chim gọi bầy và những áng mây xa, những cơn sóng, những cánh hoa anh đào… Đứng trước biển, trước những chuyển động của đất trời, con người càng ý thức về bản ngã của mình và lắng nghe được bước chuyển của thiên nhiên:

Bể động

Trải ra phía đảo Sado

Sông ngân hà (Bashou)

Một cánh hoa Asagao ban mai vô tình rơi xuống giếng cũng đủ làm xao động tâm hồn người thi sĩ:

A! hoa Asagao

Dây gàu vương hoa bên giếng

Đành xin nước nhà bên          (Chiyô)

Trong làn nước trong xanh, vào buổi sớm tĩnh lặng, người ta không nỡ làm tan biến đóa hoa Asagao nhỏ nhoi vương vào dây gàu. Phải chăng tác giả muốn nâng niu, gìn giữ đóa hoa Asagao vì nó mang tên “gương mặt buổi sớm” hay chính nhà thơ không muốn khuấy động những giây phút huyền diệu của một buổi sớm mai. Ở đây hoa và người như hòa làm một hóa thân vào thế giới đầy lung linh huyền ảo và rồi người lấy nước phải lẳng lặng đi sang nhà khác.

Trong thơ haiku hoa anh đào nở rộ trắng muốt một màu vương đầy cả không gian bao la, bồng bềnh trôi in hình trên bầu trời xanh ngắt tượng trưng cho vẻ đẹp của tâm hồn người Nhật:

Hoa anh đào như áng mây xa

Chuông đền Ueno vang vọng

Hay đền Asakusa                    (Bashou)

Và trong không gian mờ ảo đó bỗng vọng về tiếng chuông chùa tạo nên một khung cảnh lung linh say đắm lòng người. Nhà thơ lssa giới thiệu với chúng ta một khung cảnh thiên nhiên rất sống động vào một buổi sáng sớm bên dòng sông:

Bên dòng Sumida

Chú chuột kia uống nước

Mưa mùa xuân pha     (Issa)

Chú chuột bé xíu dường như bị xóa nhòa dưới cơn mưa trắng trời bên dòng sông lênh láng nước. Mưa xuân cứ rơi, nước sông cứ dềnh lên, nhưng chú chuột vẫn ung dung thong thả uống từng ngụm nước mát của mùa xuân đất trời.

2.2. Trong thơ haiku nổi bật yếu tố “mùa”.

Vì thế người ta ví thơ haiku là tiếng hát của bốn mùa và “mùa” được xem là quý ngữ (Kigo) của thơ haiku. Sự luân chuyển của “mùa” thể hiện nhịp điệu của thế giới thiên nhiên và đời sống con người, và đó là sự vận động của thời gian. Khi cái nóng oi nồng làm tàn lụi những cánh anh đào rực rỡ của mùa xuân qua đi thì cái se lạnh của mùa thu ùa về làm cho màu xanh chuyển sang màu vàng, tiếng chim hót bỗng dừng và rồi những bông tuyết trắng xóa bắt đầu rơi báo hiệu mùa đông đến. Sự xoay vần của tạo hóa trên đất nước đã tạo cho con người Nhật mang những nét tính cách thật đặt biệt.

Mùa xuân được mô tả nhiều nhất trong thơ haiku không chỉ vì tác giả nhắc đến từ “xuân” nhiều mà cảnh sắc mùa xuân được miêu tả gắn với con người. Một bông hoa đại nazma nở e ấp bên hàng dậu cũng gợi lên cảm hứng cho thi sĩ:

Khi nhìn kĩ

Tôi thấy Nazma nở hoa

Bên hàng dậu              (Bashou)

Một tâm hồn bao lần tơi tả đau xót như lssa cũng bao lần hóa làm mưa mùa xuân đã nhìn thấy sự chuyển mùa sang xuân qua các hiện tượng tự nhiên:

Bồn tắm bốc hơi

Và đêm trăng sáng

Mùa xuân đến rồi!       (lssa)

Mùa hạ về với mẫu đơn, diên vĩ, hoa kì,hoa sen với tiếng chim cu hát vang giữa trưa hè oi ả. Nhiều bài thơ haiku miêu tả cảnh sắc mùa hè bằng tiếng cu gáy:

Ôi chim cu

Bay lượn và ca hát

Bận rộn xiết bao (Bashou)

Hoặc tiếng ve ran:

Ôi tiếng ve

Thấm xuyên vào đá

Trong cõi quạnh hiu    (Bashou)

Trong thơ haiku, mùa thu với những đêm dài thanh vắng, tiếng châu chấu, tiếng dế kêu trong đêm và những ánh trăng suông buồn bã:

Trăng thu

Suốt đêm tôi dạo

Loanh quanh bên hồ   (Bashou)

Một bức tranh mùa thu ban đêm thật buồn và hiu quạnh, có gió, có mưa, có tiếng xào xạc, tí tách trong vườn chuối được chấm phá như một bức tranh thủy mặc:

Cây chuối trong gió thu

Ta nghe giọt mưa rơi tí tách

Rơi vào bể đêm                       (Bashou)

Đồng hành với mùa đông là những cơn rét buốt, những bông tuyết rơi và không gian ngập trong tuyết phủ và lạnh giá, cây cối trơ trọi, khẳng khiu. Nhà thơ Bashou mô tả cảnh mùa đông bằng những hình ảnh thật độc đáo:

Đến đây xem để thấy

Một chiếc lá cô đơn

Trên cành Kiri ấy

Và đây là cảnh vườn chùa mùa đông trống vắng:

Những chiếc lá rơi

Dường như trăm tuổi

Giữa ngôi vườn chùa (Bashou)

2.3. Trong thơ haiku, dấu ấn Thiền tông để lại khá đậm nét trong cách nhìn và thể hiện của các nhà thơ.

Theo quan niệm của Thiền tông, mọi sinh linh trên cõi đời này đều bình đẳng như nhau. Vì thế, thơ haiku thường nói đến các sinh vật và hiện tượng tự nhiên (con sâu, con bọ, con chuột…) với một sự ưu ái và tự nhiên. Thi sĩ Bashou đã mô tả một cảnh ban mai có tuyết, có cánh quạ ô:

Con quạ ô

Sáng mai trong tuyết

Đẹp không ngờ

Ở đây, “con quạ” và “tuyết” bình đẳng với nhau tạo nên một bức tranh “đẹp không ngờ”. Tuyết trắng đẹp nhờ có chú quạ đen làm vật tương phản và ngược lại chú quạ được tôn thêm màu đen mượt mà, óng ả nhờ tuyết trắng làm nền. Nhà thơ phát hiện ra cái quy luật tự nhiên của tạo hóa, sự phụ thuộc và bình đẳng với nhau của vạn vật, đó chính là chân lí của cuộc sống. Nhà thơ lssa mô tả hình ảnh con bướm và em bé trong vườn hoa:

Trong vườn cánh bướm

Đứa bé bò theo, bướm bay

Đứa bé bò theo, bướm bay

Hình ảnh đứa bé và con bướm song hành vận động vừa mang tính ngẫu nhiên vừa mang tính tất nhiên. Ở đây, cánh bướm tượng trưng cho cái đẹp của thế giới nhiều màu sắc mà con người vươn tới. Hai câu thơ lặp lại vừa thể hiện sự thất vọng của đứa bé vừa nói lên sự vô thường của cuộc đời.

Từ một câu hỏi trong kinh của nhà Phật “Một đóa hoa rơi có thể trở lại trên cành không?”, Moritake viết nên một bài thơ haiku:

Hoa rụng cành

Nơi trở lại – khi tôi nhận ra

Thì ra đàn bướm (Moritake)

Là một nhà sư, Moritake thấu hiểu sâu sắc cái vô thường và bản ngã con người của triết lý nhà Phật. Vì thế, câu cuối bài thơ haiku, tác giả hạ câu “thì ra đàn bướm” tạo ra một sự bất ngờ làm nên một tầng nghĩa mới. Về điều này chúng ta liên tưởng đến hai câu thơ của Mãn Giác Thiền sư (Việt): “Chớ thấy xuân tàn hoa rụng hết. Hôm qua sân trước nở nhành mai”.

Đọc phần 2 tại: Haiku – Ôm cả thế gian trong một chữ (Phần 2)

Nguồn: ĐẶC ĐIỂM THƠ HAIKU NHẬT BẢN

Bình Luận

© Các tác phẩm sáng tác được xuất bản đều được bảo hộ bản quyền trong phạm vi hoạt động của CAYBUTTRE.VN, và đăng ký tác quyền DMCA. Đề nghị không sao chép, đăng tải, sử dụng lại những tác phẩm đó nếu không có sự cho phép bằng văn bản của chúng tôi. Trong trường hợp phát hiện ra các tác phẩm  đã xuất bản có dấu hiệu vi phạm về bản quyền, hãy liên hệ với đội ngũ Quản trị viên - Biên tập viên của chúng tôi và xin thông báo qua hòm thư info.caybuttre@gmail.com hoặc gọi đến Hotline: 0918.901.280 để xử lý vi phạm. CBT là một hoạt động cộng đồng, phi thương mại, bạn cũng có thể tham gia  Donate hoặc dành tặng cà phê cho CBT tại đây. để giúp CBT có thêm khả năng phát triển trong thời gian tới. Xin trân trọng!
CÓ THỂ BẠN ĐANG TÌM
Danh sách thành viên Giới thiệu chung Quy định hoạt động
Các câu hỏi/đáp về CBT Trang vàng Cộng đồng Tìm hiểu về thẻ thành viên

0 Comments

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.

Theo Tuổi trẻ, vào 2h05p rạng sáng ngày 28.9 nhà giáo Nguyễn Ngọc Ký qua đời tại nhà riêng ở phường Phước Long B, thà...
Đưa tay hái một đóa sen Mỉm cười… Thế sự rối ren thế à? Thì ra giữa chốn Ta Bà Người quên hai chữ thật thà quá ...
Lời thơ xưa khắc khoải Cho đến muôn ngày sau Ti gon loài hoa ấy Trầm lắng mãi trong nhau. mmm Nhẹ nhàng tay nâng ...
Lãng đãng chân phiêu trên lối về Xạc xào gió gọi tỉnh cơn mê Ngụp lặn dòng đời chao chát nhớ Bâng khuâng lưu luyến gi...
Theo ông Wilfried Eckstein, Viện trưởng viện Goethe Hà Nội, điều quan trọng là phải khơi gợi được tính hiếu kỳ, để độ...
Những điều từng rất nhớ Lâu rồi cũng sẽ quên Thế mà ngày xưa ấy Cứ xót xa ưu phiền Cũng là chưa hiểu chuyện Nên tự là...
Thẻ thành viên là loại thẻ member được cấp bởi Cộng đồng Cây Bút Trẻ, có giá trị nhận diện & sử dụng cho thành viên tại các hoạt động của Cộng đồng Cây Bút Trẻ và cơ quan chủ quản. Trong đó, ba...
Chương trình gặp gỡ, giao lưu với chủ đề “Ngày ấy & Bây giờ” đã được tổ chức tại Hà Nội vào đúng ngày 05.8.2022. Đây là hoạt động nằm trong chuỗi sự kiện mừng sinh nhật Cộng đồng Cây Bút Trẻ Vi...
Chương trình gặp gỡ, giao lưu với chủ đề “Ngày ấy & Bây giờ” đã được tổ chức tại Hà Nội vào đúng ngày 05.8.2022. Đây là hoạt động nằm trong chuỗi sự kiện mừng sinh nhật Cộng đồng Cây Bút Trẻ Vi...
Tớ không rời xa cậu nữa đâu – Cây Bút Trẻ!
Hôm nay, định sẽ không viết gì, định là sẽ giữ lại tất cả những cảm xúc thiêng liêng cho riêng mì...
Các Admin Cây Bút Trẻ – Trước ngày đón tuổi mới!
Định viết khá nhiều về cảm xúc, nhưng thôi, có lẽ sẽ không nên viết gì bởi những tấm hình dưới đâ...
Thư mời tham dự kỷ niệm 5 năm sinh nhật Cộng đồng Cây Bút Trẻ
Mến gửi các thành viên, bạn đọc, các quản trị viên… qua các thế hệ! Cộng đồng Cây Bút Trẻ V...
Đặc biệt: Đổi sách 1-1 miễn phí trong sự kiện “Ngày ấy & Bây giờ” mừng sinh nhật 5 tuổi Cây Bút Trẻ
Trong khuôn khổ nội dung của chương trình gặp gỡ “Ngày ấy & Bây giờ” sẽ có một ch...
Kết quả cuộc thi “Viết cho ngày chia tay” lần thứ I năm 2022: 1 giải Nhất, 2 giải Nhì và 5 giải Ba
Sau thời gian 5 tháng (từ 20.10.2021 – 20.3.2022) nhận bài, cuộc thi “Viết cho ngày chia tay” của...
Là không còn thích hợp để ở cạnh nhau thêm nữa!
“Nếu một ngày nào đó em chia tay Cây Bút Trẻ thì sẽ như thế nào?” Đấy là lời gợi ý c...
Thứ Năm, Tháng Chín 22, 2022 BTV Huyền Trang Thơ
Thứ Ba, Tháng Chín 20, 2022 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Bảy, Tháng Chín 17, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Năm, Tháng Chín 08, 2022 BTV Huyền Trang Thơ
Thứ Ba, Tháng Chín 06, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Chín 03, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Ba, Tháng Tám 30, 2022 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Hai, Tháng Tám 29, 2022 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Thứ Bảy, Tháng Tám 27, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Năm, Tháng Tám 25, 2022 BTV Huyền Trang Thơ
Thứ Ba, Tháng Tám 23, 2022 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Hai, Tháng Tám 22, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Năm, Tháng Tám 18, 2022 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Thứ Năm, Tháng Tám 18, 2022 BTV Huyền Trang Thơ
Thứ Tư, Tháng Tám 17, 2022 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Thứ Hai, Tháng Tám 15, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Tản văn
Thứ Bảy, Tháng Tám 13, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 30, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Ba, Tháng Bảy 26, 2022 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Chủ Nhật, Tháng Bảy 24, 2022 Biên tập viên Thùy Linh Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 23, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Ba, Tháng Bảy 19, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 16, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 16, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Năm, Tháng Bảy 14, 2022 BTV Huyền Trang Thơ
Thứ Ba, Tháng Bảy 12, 2022 Biên tập viên Nguyễn Phương Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 09, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Sáu, Tháng Bảy 08, 2022 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Thứ Năm, Tháng Bảy 07, 2022 BTV Huyền Trang Thơ
Thứ Hai, Tháng Bảy 04, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Chủ Nhật, Tháng Bảy 03, 2022 Biên tập viên Hương Tràm Thơ
Thứ Bảy, Tháng Bảy 02, 2022 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Thứ Sáu, Tháng Bảy 01, 2022 Biên tập viên Khánh Linh Thơ
Thứ Năm, Tháng Sáu 30, 2022 BTV Huyền Trang Thơ
Thứ Năm, Tháng Sáu 30, 2022 BTV Huyền Trang Thơ